Het bovenbouwprogramma filosofie voor havo en vwo wordt vernieuwd. Volgens de huidige planning beginnen de eerste leerlingen in schooljaar 2030-2031 met het nieuwe programma. Wat verandert er inhoudelijk en wat betekent dit voor het examen? We zetten de belangrijkste ontwikkelingen voor je op een rij.

planning-invoering-nieuwe-examenprogrammas-en-examinering-slo-2026.jpg

Nieuwe examenprogramma’s filosofie: wat verandert er?

SLO publiceerde op 6 oktober 2026 de eerste conceptexamenprogramma's filosofie voor havo en vwo. De opbouw van het vak zal worden uitgebreid, waarbij filosofische kennis en het zelf beoefenen van filosofie sterker met elkaar worden verbonden.

De komende periode zullen er conceptsyllabi worden ontwikkeld en worden de conceptexamenprogramma's beproefd in de onderwijspraktijk, zoals te zien is in de invoeringsplanning van SLO. Hoe het nieuwe bovenbouwprogramma er definitief uit zal komen te zien, staat dus nog niet vast. In september 2028 zullen de syllabi worden opgeleverd. Hierna zullen de eerste leerlingen in september 2030 beginnen met het nieuwe lesprogramma. Dit betekent dat de eerste examens voor de havo in 2032 zullen worden afgenomen. Voor het vwo zal dit in 2033 zijn. Een ambitieus tijdspad om een goede, zorgvuldig opgebouwde methode te ontwikkelen.

Het is dus ook voor ons een spannende periode. Juist daarom volgen we de ontwikkelingen op de voet en houden we jullie op de hoogte. Hieronder volgen de belangrijkste punten voor filosofie, maar ook voor geschiedenis en de kunstvakken hebben we een overzicht gemaakt.

De mens op aarde

Filosofie leren én leren filosoferen

Filosofie richt zich op de fundamentele vragen over het bestaan, de mensen en de wereld. Het vraagt van leerlingen een kritische en onderzoekende houding, waarin verwondering en doordachte twijfel samenkomen. Begrip in de filosofie gaat altijd gepaard met het besef van niet-weten. Juist omdat de wereld voortdurend verandert, blijft filosofie in beweging. Die openheid is wezenlijk voor het vak - het zoekt, bevraagt en denkt steeds opnieuw, zonder ooit tot een afsluiting te komen.

Argumenteren, vooronderstellingen onderzoeken en filosofische posities afwegen horen al bij het huidige programma. In de nieuwe opzet worden die vaardigheden uitgebreider beschreven en nadrukkelijker verbonden met de inhoud. Leerlingen leren bijvoorbeeld filosofische vragen stellen, begrippen verhelderen, een dialoog voeren en filosofische teksten interpreteren. Op deze manier leren leerlingen filosofie niet alleen te bestuderen, maar ook actief te beoefenen. Meer hierover staat in het toelichtingsdocument van het SLO.

 

Stappen filosofie

Zes belangrijke veranderingen

  1. Zelf filosoferen krijgt een explicietere plaats. Filosofische vaardigheden lopen door het hele programma. Naast analyseren en argumenteren krijgen onder meer vragen stellen, samen denken en reflecteren op het eigen denken duidelijker aandacht.
  2. Er komt een verplicht keuzeonderdeel: filosofische praxis. Leerlingen verdiepen zich in filosofisch schrijven, spreken, verbeelden of praktiseren. Dit domein wordt afgesloten in het schoolexamen en kan aansluiten bij een inhoudelijk domein of het wisselende examenonderwerp. En alvast een leuk nieuwtje: LAMBO werkt nu al een prikkelende uitgave hiervoor, geschreven door niemand minder dan Timothy Morton! In Advanced Psychic Combat Training neemt hij je mee in zijn kijk op de informatiesamenleving en hoe je je kunt wapenen tegen desinformatie. Floris Velema van het ICLON bedacht er uitdagende opdrachten bij voor Nederlandse havo- en vwo-leerlingen.
  3. De filosofische traditie wordt breder belicht. Wereldfilosofieën, vrouwelijke denkers en hedendaagse perspectieven krijgen nadrukkelijker aandacht. Vraagstukken rond onder meer techniek en kunstmatige intelligentie worden verbonden met fundamentele filosofische vragen.
  4. Sociale en politieke filosofie krijgen een sterkere positie. Op de havo wordt sociale filosofie verbreed tot sociale en politieke filosofie. Op het vwo wordt dit een zelfstandig inhoudelijk domein. Kennisleer en wetenschapsfilosofie worden daar samengebracht in epistemologie en wetenschapsfilosofie.
  5. Schoolexamen en centraal examen krijgen duidelijker eigen functies. Het SE biedt ruimte voor oriëntatie, zelf filosoferen en persoonlijke reflectie. Het CE richt zich op inhoudelijke verdieping in samenhang met een wisselend examenonderwerp. Filosofische vaardigheden verbinden beide examens.
  6. De eindtermen worden concreter uitgewerkt. Iedere eindterm krijgt een doelzin en een uitwerking, aangevuld met voorbeelden onder ‘Te denken valt aan’. Die voorbeelden zijn illustratief: ze vormen geen verplichte lijst van lesactiviteiten, teksten of filosofen.

Deze uitgangspunten zijn uitgewerkt in de SLO-toelichting en de conceptexamenprogramma’s voor havo en vwo.

Domeinen en toetsing

Havo en vwo krijgen dezelfde basisstructuur. Havo krijgt een kerncurriculum van vijf domeinen (A, C, D, E en F) en een keuzedomein (B), waarvan de leerling een subdomein volgt. Het vwo kent een kerncurriculum van zes domeinen (A, C, D, E, F, en G) en een keuzedomein (B). De eerste subdomeinen introduceren telkens het vakgebied, bijvoorbeeld 'Wat is ethiek?'. De tweede subdomeinen verdiepen een inhoudelijke vraag, zoals 'Wat is een goede behandeling?'. Op het vwo komen daar SE-vragen bij als 'Wie ben ik?' en 'Wat is een goed leven?'. Er is een verdeling gemaakt tussen het schoolexamen (SE) en het centraal examen (CE).

DomeinindelingTitel (sub)domeinHavoVwo
Domein AFilosofische vaardighedenSE en CESE en CE

Domein B

  Subdomein B1

  Subdomein B2

  Subdomein B3

  Subdomein B4

Filosofische praxis

Filosofisch schrijven

Filosofisch spreken

Filosofisch verbeelden

Filosofisch praktiseren

 

SE

SE

SE

SE

 

SE

SE

SE

SE

Domein C

  Subdomein C1

  Subdomein C2

  Subdomein C3

Filosofische antropologie

Wat is filosofische antropologie?

Wat is de mens?

Wie ben ik?

SE

CE

-

SE

CE

SE

Domein D

  Subdomein D1

  Subdomein D2

  Subdomein D3

Ethiek

Wat is ethiek?

Wat is een goede handeling?

Wat is een goed leven?

 

SE

CE

-

 

SE

CE

SE

Domein E

  Subdomein E1

  Subdomein E2

  Subdomein E3

Sociale en politieke filosofie

Wat is sociale en politieke filosofie?

Hoe krijgen het sociale en het politieke vorm?

Hoe verhoud ik me tot het sociale en het politieke?

 

SE

CE

-

 

SE

CE

SE

Domein F

  Subdomein F1

  Subdomein F2

  Subdomein F3

Epistemologie en wetenschapsfilosofie

Wat is epistemologie en wetenschapsfilosofie?

Wat is kennis?

Wat is het belang van kennis?

 

-

-

-

 

SE

CE

SE

Domein G

(Voor havo is dit domein F)

 

Wisselend onderwerpCECE
Filosofie

Aandacht voor kennis en vaardigheden

De examenprogramma's filosofie kennen een evenwichtige verdeling tussen aandacht voor vakinhoudelijke kennis en filosofische vaardigheden. Kennis en vaardigheden zijn daarom niet als afzonderlijke leerlijnen vormgegeven, maar worden in samenhang ontwikkeld en toegepast.

De vakinhoudelijke kennis is ondergebracht in de inhoudelijke domeinen van het examenprogramma. Deze kennis vormt het referentiekader waarmee leerlingen filosofische vraagstukken kunnen analyseren, interpreteren en beoordelen. De filosofische vaardigheden vormen een afzonderlijk domein, maar zijn bedoeld als een doorlopende leerlijn binnen het gehele examenprogramma. Vaardigheden worden niet los van de vakinhoud ontwikkeld, maar steeds toegepast binnen de verschillende inhoudelijke domeinen en binnen de filosofische praxis. Hierdoor krijgen leerlingen de gelegenheid om dezelfde vaardigheden in uiteenlopende filosofische contexten te gebruiken en verder te ontwikkelen.

Aarde aan de mens

Het wisselende examenonderwerp blijft

Het centraal examen blijft werken met een wisselend onderwerp dat meerdere examenjaren centraal staat. De commissie beoogt een vierjarige cyclus, met een afgebakend onderwerp dat ruimte biedt voor verdieping en de bestudering van primaire teksten. Belangrijk is dat niet automatisch alle inhoudelijke subdomeinen in ieder wisselend onderwerp hoeven terug te komen. Er kan per onderwerp een relevante selectie worden gemaakt.

Het schoolexamen biedt ruimte voor verbreding, vorming, zelf filosoferen en differentiatie; het centraal examen richt zich op verdieping binnen een meerjarig vastgesteld inhoudelijk kader. Filosofische vaardigheden (domein A) verbinden beide examenonderdelen en komen daarom in zowel schoolexamen als centraal examen terug. De onderdelen voor het schoolexamen en het centraal examen zullen elk vijftig procent van het eindcijfer bepalen.

Stem van de mens

Wat betekent dit voor je huidige boeken?

Voor leerlingen die het huidige programma volgen, blijven de geldende examenprogramma's en de syllabus van hun examenjaar leidend. Havo-leerlingen die tussen 2026 en 2029 examen doen kunnen het huidige boek blijven gebruiken. Voor vwo zal er in 2027 een nieuwe uitgave verschijnen, voor klassen die vanaf 2028 examen doen. Benieuwd naar dit boek? Bekijk online vast het proefkatern of lees hier de uitgebreide informatie over de opbouw!

Voor de nieuwe cohorten zal opnieuw moeten worden bekeken hoe de leermiddelen de eindtermen dekken. Welke herzieningen precies nodig zijn, wordt duidelijker wanneer de examenprogramma's en syllabi verder zijn uitgewerkt. Zodra we meer concrete informatie hebben, zullen we je daarover informeren via onze website en nieuwsbrief. Je kunt je onderaan deze pagina inschrijven voor onze digitale nieuwsbrief over filosofie, die een paar keer per jaar verschijnt.

Wanneer moet je overstappen?

Filosofie valt in tranche 3 van de actualisatie:

MomentWat gebeurt er?
6 oktober 2026Publicatie eerste conceptexamenprogramma’s
Schooljaar 2026–2027Ontwikkeling conceptsyllabi
Schooljaar 2027–2028Beproeven in de onderwijspraktijk
September 2028Oplevering definitieve conceptexamenprogramma’s aan OCW
September 2030Eerste nieuwe cohorten met hun nieuwe LAMBO-boeken starten in vmbo 3, havo 4 en vwo 4
2032Eerste centrale examens volgens het nieuwe programma voor vmbo en havo
2033Eerste centrale examens volgens het nieuwe programma voor vwo